رضاشاه بزرگ
اعلیحضرت رضاشاه پهلوی، که اغلب با عنوان رضاشاه بزرگ شناخته میشود، بنیانگذار دودمان نوین پهلوی در ایران بود. او بهعنوان فرماندهای نظامی که به پادشاهی رسید، کشوری پراکنده را به دولتی متمرکز و سکولار تبدیل کرد و پایههای ملیگرایی نوین ایرانی و دولت مدرن را بنا نهاد.
رضاشاه طی دو دهه، منافع قدرتهای خارجی را با توجه به نفت ایران و موقعیت راهبردی کشور در کنار خلیج فارس مدیریت کرد. اما در اوت ۱۹۴۱، بریتانیا و روسیه شوروی به ایران حمله کردند؛ بهانه آنان جلوگیری از تسلط آلمان نازی بر راههای زمینی و ریلی ایران بود. رضاشاه در ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱ به سود پسرش از سلطنت کنارهگیری کرد و سالهای پایانی عمر خود را در تبعید در آفریقای جنوبی گذراند.
رضاشاه در سال ۱۲۵۷ خورشیدی در آلاشت به دنیا آمد. در پانزدهسالگی به بریگاد قزاق ایران پیوست و بهسرعت تواناییهای خود را نشان داد. او بهسرعت در مراتب نظامی پیشرفت کرد. سپس در سال ۱۲۹۹ کودتایی را رهبری کرد و به نخستوزیری رسید. سرانجام در سال ۱۳۰۴ بهعنوان شاه ایران تاجگذاری کرد و بدین ترتیب دودمان پهلوی آغاز شد.
رضاشاه پس از رسیدن به سلطنت، برنامهای گسترده برای اصلاحات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دنبال کرد؛ برنامهای که هدف آن نوسازی ایران و رهایی کشور از سلطه خارجی بود:
اصلاحات نظامی و دولتی
- ارتش ایران را بازسازی و مدرن کرد.
- اقتدار دولت مرکزی را بر مناطق ایلی و ناآرام تقویت کرد.
زیرساخت و رشد صنعتی
- راهآهن سراسری ایران را ساخت و شبکه راهها را گسترش داد.
- کارخانههای مدرن، راهآهن، فرودگاهها و بنادر را توسعه داد.
آموزش و نظام قضایی
- نظام آموزشی کشور را سکولار کرد و مدارس و دانشگاههای نوین، از جمله دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، تأسیس شدند.
- نظام قضایی ایران را اصلاح کرد تا نفوذ روحانیون در امور قضایی کاهش یابد.
دگرگونی اجتماعی و فرهنگی
- زمینه رهایی زنان و اصلاحات پوشش مدرن را فراهم کرد.
- نام ایران را در عرصه بینالمللی رسمی کرد و از نام «پرشیا» فاصله گرفت.
استقلال اقتصادی
- امتیازات نفتی خارجی را برای شرایطی مناسبتر بازنگری کرد.
- پایههای نظام مالیاتی و مالی مدرن را بنا نهاد.
در مجموع، اصلاحات رضاشاه ایران را به کشوری متمرکز، سکولار و مدرن با زیرساخت بهتر، دسترسی گستردهتر به آموزش و وحدت ملی بیشتر تبدیل کرد.
گرچه بلندپروازیهای او نوسازی چشمگیری به همراه داشت، حکومت رضاشاه اقتدارگرا بود و اغلب مخالفتهای سیاسی را سرکوب میکرد. اتحادیههای کارگری و احزاب سیاسی ممنوع شدند و آزادی مطبوعات بهشدت محدود شد.
همچنین تلاشهای او برای محدود کردن نفوذ خارجی گاهی نتیجه معکوس داشت. برای نمونه، در جریان جنگ جهانی دوم، ایران در شهریور ۱۳۲۰ توسط نیروهای متفقین اشغال شد. رضاشاه تحت فشار متفقین از سلطنت کنارهگیری کرد و تاجوتخت را به ولیعهد، محمدرضاشاه پهلوی، واگذار نمود.
رضاشاه در طول زندگی خود چهار بار ازدواج کرد:
- مریم خانم، درگذشته ۱۲۸۳ — یک دختر
- تاجالملوک، ۱۲۷۵ تا ۱۳۶۰ — چهار فرزند از جمله محمدرضاشاه و شاهدخت شمس
- توران، قمرالملوک — یک پسر
- عصمت دولتشاهی — چند فرزند، از جمله شاهپور عبدالرضا و شاهدخت فاطمه
رضاشاه در ۴ مرداد ۱۳۲۳ در تبعید، در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی، در ۶۶سالگی درگذشت.
اگرچه حکومت او با اقتدارگرایی همراه بود، میراث او در هویت ملی ایران مدرن، نهادهای دولتی و زیرساختهای کشور همچنان برجای مانده است. تلاشهای او برای تمرکز قدرت، گسترش آموزش و نوسازی اقتصاد، پایهای برای تحولات بعدی ایران فراهم کرد؛ هرچند همزمان بحثهایی درباره نوسازی در برابر آزادیهای فردی برانگیخت.
زندگی و اصلاحات رضاشاه برای شناخت تاریخ ایران در قرن بیستم اهمیت اساسی دارد. دگرگونی ایران از جامعهای پراکنده و فئودالی به کشوری متحدتر و مدرنتر، همچنان بر نگاه ایرانیان به حکومت، حاکمیت ملی و غرور ملی اثرگذار است.
خاندان پهلوی
همسران و فرزندان
-
همسر نخست: مریم خانم، درگذشته ۱۲۸۳
- فرزند: همدمالسلطنه پهلوی، ۱۲۸۲ تا ۱۳۷۱
-
همسر دوم:
تاجالملوک، ۱۲۷۵ تا ۱۳۶۰
- فرزند: شاهدخت شمس پهلوی، ۱۲۹۶ تا ۱۳۷۵
- فرزند: ولیعهد محمدرضاشاه پهلوی، ۱۲۹۸ تا ۱۳۵۹
- فرزند: شاهدخت اشرف پهلوی، ۱۲۹۸ تا ۱۳۹۵
- فرزند: شاهپور علیرضا پهلوی، ۱۳۰۱ تا ۱۳۳۳
-
همسر سوم: توران، قمرالملوک امیرسلیمانی، ۱۲۸۳ تا ۱۳۷۴
- فرزند: غلامرضا پهلوی، زاده ۱۳۰۲
- فرزند: عبدالرضا پهلوی، ۱۳۰۳ تا ۱۳۸۳
- فرزند: احمدرضا پهلوی، ۱۳۰۴ تا ۱۳۶۰
- فرزند: محمودرضا پهلوی، ۱۳۰۵ تا ۱۳۸۰
- فرزند: فاطمه پهلوی، ۱۳۰۷ تا ۱۳۶۶
- فرزند: حمیدرضا پهلوی، ۱۳۱۱ تا ۱۳۷۱
پدر و مادر
پدر: عباسعلیخان
مادر: نوشآفرین آیرملو
مشخصات شخصی
- زادروز: ۲۴ اسفند ۱۲۵۶، آلاشت، سوادکوه، مازندران، ایران
- درگذشت: ۴ مرداد ۱۳۲۳، در ۶۶سالگی، ژوهانسبورگ، آفریقای جنوبی
- آرامگاه: آرامگاه رضاشاه، شهر ری، تهران، ایران
